ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

Στο κεφάλαιο αυτό θα γίνει μια πολύ σύντομη αναφορά στους σημαντικότερους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους. Είναι αδύνατη πιο εκτενής αναφορά στα πλαίσια αυτού του βιβλίου, γιατί τότε θα καταλήγαμε σε ένα έργο που θα κάλυπτε σε έκταση όλους τους τόμους της Βρετανικής Εγκυκλοπαίδειας! Μιας και γίνεται αναφορά σε εγκυκλοπαίδεια, είναι γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν ένα ευρύτερο πεδίο γνώσεων. Έτσι, γνώριζαν φιλοσοφία και ρητορική, μελετούσαν τα λογοτεχνικά και φιλοσοφικά κείμενα της εποχής τους και γνώριζαν επιστήμες όπως μαθηματικά, γεωμετρία, αστρονομία, ιατρική, φυσική κτλ. Επίσης, γνώριζαν μουσική και χορό. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, ο Εμπεδοκλής και ο Δημόκριτος θα αναλυθούν στο κεφάλαιο: ``Η επιστήμη στην αρχαία Ελλάδα΄΄.

Σημαντικός φιλόσοφος, θεολόγος και ποιητής ήταν ο Ξενοφάνης (6ος – 5ος αιώνας π.Χ.) ο οποίος γεννήθηκε στην ελληνική ιωνική αποικία Κολοφώνα της Μ. Ασίας το 580 ή το 577 π.Χ. Μετά την κατάληψη της πόλης του από τις βαρβαρικές ορδές των Περσών ο Ξενοφάνης κατέφυγε στην Κάτω Ιταλία και στην Σικελία. Εκεί πέρασε από διάφορες ελληνικές αποικίες και έζησε ως ραψωδός και ποιητής. Ο Ξενοφάνης ήσκησε κριτική ενάντια στον πολυθεϊσμό και διακήρυξε την ύπαρξη του ενός και άφθαρτου Θεού. Μάλιστα, είπε πως όλα αποτελούνται από χώμα και νερό. Στα λόγια του Ξενοφάνη βλέπουμε έναν προχριστιανικό φιλόσοφο και είναι δυσάρεστο το ότι δεν μνημονεύεται σήμερα επαρκώς. Τα λόγια του περί χώματος θυμίζουν το χώμα από το οποίο έπλασε τον άνθρωπο ο Θεός. Στην φυσική όλοι περιμένουν την ``θεωρία των πάντων΄΄ που θα εξηγήσει τα πάντα στον μικρόκοσμο και στον μακρόκοσμο και θα αγγίξει το χέρι του Θεού. Όμως, πρέπει να δημιουργηθεί και κάποια ενιαία θεωρία που να εξηγεί την συνεισφορά των Ελλήνων φιλοσόφων και επιστημόνων σε όλους τους τομείς του πολιτισμού, από την θρησκεία μέχρι την φιλοσοφία και τα μαθηματικά. Για τον Ξενοφάνη αξίζει να σημειωθεί πως ήταν ο πρώτος σκεπτικιστής φιλόσοφος και μάλιστα αμφισβήτησε ακόμα και τις δικές του απόψεις! Ο Ξενοφάνης ήταν ο ιδρυτής της Ελεατικής Σχολής στην Ελέα (ελληνική αποικία των Φωκαέων στην Κάτω Ιταλία).

Αρχίζοντας με την περιγραφή των φιλοσόφων της κλασσικής περιόδου (5ος αιώνας π.Χ.) τίθεται σκόπιμο να γίνει αναφορά στους σοφιστές. Οι σοφιστές ήταν δάσκαλοι της ρητορικής και της πολιτικής τέχνης. Επίσης, δίδασκαν φιλοσοφία, λογική και επιστήμες. Οι σοφιστές δίδασκαν έναντι πολλών χρημάτων, εν αντιθέσει με τον Σωκράτη που δεν έπαιρνε χρήματα για την διδασκαλία του. Ονομαστοί σοφιστές, που έδρασαν κυρίως στην Αθήνα, ήταν ο Πρωταγόρας, ο Γοργίας, ο Ιππίας, ο Πρόδικος κ. α. Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου έγινε αναφορά στους σοφιστές Θρασύμαχο (19) και Καλλικλή και στις απόψεις τους ότι το φυσικό δίκαιο είναι αυτό του ισχυροτέρου και πως οι νόμοι έγιναν από τους ασθενέστερους που έτσι θέλησαν να μειώσουν την δύναμη των πρώτων. Γενικά, οι σοφιστές στρέφονταν συχνά στην φύση για να βρουν επιχειρήματα για τις απόψεις τους που ένας θεός γνωρίζει αν πραγματικά πίστευαν!!! Οι σοφιστές ήταν οι πρώτοι που κατηύθυναν την φιλοσοφία στον ανθρωποκεντρισμό και τη γνωσιολογία, δηλαδή την δυνατότητα γνωριμίας του κόσμου. Πριν από τους σοφιστές, το θέμα της οντολογίας, δηλαδή της δημιουργίας του κόσμου, ήταν αυτό που μονοδρομούσε το ενδιαφέρον των φιλοσόφων και των επιστημόνων. Οι σοφιστές εισήγαγαν στην φιλοσοφία και τον ``αγνωστικισμό΄΄, δηλαδή την θεωρία που πρεσβεύει ότι είναι αδύνατη η γνώση της αρχής του κόσμου και της ουσίας των όντων. Οι σοφιστές θεώρησαν ως αρχή του κόσμου την ύλη και εισήγαγαν, έτσι, πρώτοι την θεωρία του ``υλισμού΄΄ στην φιλοσοφία.

Στην έρευνα οι σοφιστές στρέφονται σε νέες μεθόδους όπως τη σύγκριση, την παρατήρηση και την επαγωγή (τη συναγωγή γενικού συμπεράσματος από πολλές επιμέρους απόψεις). Οι σοφιστές δεν πίστευαν στην υπερφυσική θεϊκή δύναμη, αλλά στην ύλη. Έδωσαν μεγάλη σημασία στη μελέτη του κόσμου με βάση τις αισθήσεις και πρώτοι δημιούργησαν το ρεύμα του ``σκεπτικισμού΄΄ (την άρνηση της δυνατότητας της γνώσης, καθώς και των αληθειών που ισχύουν) και ``σχετικισμού΄΄ (η άποψη ότι η γνώση και η αλήθεια είναι σχετική). Σκοπός των σοφιστών δεν ήταν η αναζήτηση της αλήθειας που άλλωστε γι’ αυτούς ήταν υποκειμενική και όχι αντικειμενική. Σκοπός τους ήταν να πείσουν τους άλλους για την άποψή τους. Έτσι, καλλιέργησαν τη ρητορική (την τέχνη της πειθούς) και την εριστική, δηλαδή την τεχνική της αναίρεσης των επιχειρημάτων του συνομιλητή.

Όμως, οι σοφιστές συχνά αντί να πείθουν, έφταναν να παρουσιάζουν τον μείζονα λόγο ελάσσονα και το αντίστροφο. Δηλαδή, κάποιο σημαντικό θέμα το παρουσίαζαν ως ασήμαντο και τανάπαλιν. Επίσης, επέλεγαν τις απόψεις που τους συνέφεραν για να πείσουν τους άλλους. Αυτό είχε ως συνέπεια να μην επιχειρηματολογούν με αντικειμενικότητα, αλλά με σκοπό την πειθώ και την επιβολή της άποψής τους. Αυτό ακριβώς γίνεται από τους περισσότερους ανθρώπους σήμερα. Οι σοφιστές, επίσης, θυμίζουν ιδιαίτερα τους δικηγόρους και τους πολιτικούς της εποχής μας! Οι σοφιστές ήταν ιδεολογικοί εχθροί του Σωκράτη και του Πλάτωνα, γιατί δεν πίστευαν στην αντικειμενική αλήθεια.

Ο μεγαλύτερος σοφιστής και από τους μεγαλυτέρους φιλοσόφους της αρχαιότητας ήταν ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα της Θράκης (480 – 411 π.Χ.). Με τον Πρωταγόρα εισάγεται το ρεύμα του σχετικισμού και του υποκειμενισμού στην φιλοσοφία. Ο Πρωταγόρας πίστευε ότι η γνώση δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά με τις αισθήσεις. Άρα, γνώση είναι ότι αντιλαμβανόμαστε, ότι αποτυπώνεται στις αισθήσεις μας. Ο Πρωταγόρας εισήγαγε και την έννοια του ``ανθρωποκεντρισμού΄΄, λέγοντας ότι: ``πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος΄΄. Η έκφραση αυτή σημαίνει ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέτρο της αληθείας και της γνώσης και γι’ αυτό κάθε υποκειμενική άποψη για κάποιο θέμα έχει την άξια της. Οι απόψεις του, όπως και αυτές του Σωκράτη, σκανδάλισαν τους Αθηναίους. Τα βιβλία του Πρωταγόρα κάηκαν δημοσίως στην αγορά (θυμίζοντας χιτλερική εποχή) και ο ίδιος καταδικάστηκε για αθεΐα. Για να αποφύγει τα χειρότερα ο Πρωταγόρας διέφυγε με πλοίο προς τη Σικελία, όμως το πλοίο ναυάγησε και ο ίδιος πνίγηκε.

Άλλος μεγάλος σοφιστής ήταν ο Γοργίας (483 – 385 π.Χ.) από τους Λεοντίνους (ελληνική αποικία στη Σικελία). Ο Γοργίας έλεγε ότι τα πάντα στην φύση είναι μια κατασκευή, μια απατή των ανθρωπίνων αισθήσεων. Έτσι, δεν υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα και η γνώση για τον κόσμο είναι αδύνατη. Κατά τον Γοργία, ακόμα και να υπήρχε αντικειμενική πραγματικότητα ουδείς δεν θα το γνώριζε, αλλά ακόμα και να το γνώριζε δεν θα μπορούσε να το διδάξει στους υπολοίπους!!! Οι ανθρώπινες αισθήσεις δεν επιτρέπουν την γνωριμία με την αντικειμενική πραγματικότητα, αν υποθετικά υπάρχει αυτή. Έτσι, λοιπόν, κάθε γνώση είναι σχετική και όχι η γνώση του όντος, της ουσίας.

Ο Σωκράτης (469 – 399 π.Χ.) ήταν από τους μεγαλυτέρους φιλοσόφους της αρχαιότητας. Έζησε και δίδαξε στην Αθήνα. Ο πατέρας του, ο Σωφρονίσκος, ήταν μαρμαρογλύπτης και η μητέρα του, η Φαιναρέτη, ήταν μαία. Ο Σωκράτης αρχικά ασχολήθηκε με το επάγγελμα του πατέρα του. Μάλιστα, ο Σωκράτης είχε κατασκευάσει και άγαλμα του Ερμή στα Προπύλαια Ακροπόλεως. Ο Σωκράτης ασχολήθηκε και με τις θετικές επιστήμες και επίσης ήταν μάλλον μαθητής του φιλοσόφου Αρχελάου (480 – 410 π.Χ.). Στα 40 του χρόνια ο Σωκράτης άρχισε την διδασκαλία, χωρίς να δέχεται χρήματα. Δίδασκε στην αγορά και στους δημοσίους χώρους και μάλιστα και σε τυχαίες συναντήσεις του με ανθρώπους. Οι απόψεις του σκανδάλισαν τους Αθηναίους που – κυρίως για πολιτικούς λόγους – τον κατηγόρησαν ότι εισάγει ``καινά δαιμόνια΄΄, δηλαδή νεοτεριστικές θεωρίες και διαφθείρει τους νέους, απομακρύνοντας τους από τα καθιερωμένα ήθη της πολιτείας.

Ο Σωκράτης δικάστηκε. Στην περίφημη δίκη του αποστόμωσε τους δικαστές και μάλιστα εφήρμοσε και τις μεθόδους του. Όταν οι δικαστές του πρότειναν την εξορία για ποινή, τότε αυτός αρνήθηκε, γνωρίζοντας ότι έτσι θα υπέγραφε την θανατική του καταδίκη. Όταν οι δικαστές τον ρώτησαν ποια τιμωρία θα πρότεινε ο ίδιος για τον εαυτό του, τότε ο Σωκράτης τους είπε ότι αυτή θα έπρεπε να ήταν η δωρεάν σίτιση στο Πρυτανείο. Σημειώνεται ότι αυτή ήταν η μέγιστη τιμή που μπορούσε να απονείμει η Αθήνα στους πολίτες της!!! Μάλιστα, στο Πρυτανείο σιτίζονταν οι βουλευτές! Φυσικά, απάντηση του Σωκράτη εξόργισε το δικαστήριο που τον καταδίκασε σε θάνατο. Όταν οδηγήθηκε στην φυλακή, την παραμονή της εκτέλεσής του, οι μαθητές του κατάφεραν και δωροδόκησαν τους φύλακες και προσπάθησαν να τον πείσουν να δραπετεύσει. Τότε ο Σωκράτης αρνήθηκε, λέγοντας ότι δεν μπορεί να δείξει ανυπακοή στους νόμους της πατρίδας του. Εξάλλου, έτσι θα έδειχνε δειλία και θα πρόδιδε τις απόψεις του. Τελικά, ο Σωκράτης εκτελέστηκε πίνοντας το δηλητήριο κώνειο. Οι μαθητές του μετά την εκτέλεσή του κρύβονταν για να μην συλληφθούν. Αργότερα, όταν εδραιώθηκε η δημοκρατία στην Αθήνα, οι μαθητές του δίδαξαν και κάποιοι άνοιξαν και φιλοσοφικές σχολές.

Σχετικά με τον θάνατο, ο Σωκράτης έλεγε (``Απολογία΄΄, Πλάτωνος): – ``τον θεωρώ πολύτιμο κέρδος, αν δεν διαφέρει από τον βαρύ, χωρίς όνειρα, ύπνο (για τους αρχαίους Έλληνες ο Ύπνος και ο Θάνατος ήταν μυθολογικά προσωποποιημένα αδέλφια), γιατί ο χρόνος της ζωής μας φαίνεται ότι κρατάει όσο μια νύκτα. Μα και αν ο θάνατος είναι κάτι σαν ταξίδι της ψυχής από τον κόσμο αυτόν σε κάποιον άλλον και αν, όπως λένε, βρίσκονται στον άλλο κόσμο όλοι οι νεκροί, υπάρχει μεγαλύτερο καλό από αυτό; …Και όλοι σας θα πρέπει να στηρίζετε τις καλύτερες ελπίδες σας στον θάνατο. Και ένα πράγμα να σας απασχολεί, γιατί αυτό είναι το μόνο αληθινό: ο καλός άνθρωπος δεν έχει να πάθει κακό και ο Θεός δεν τον ξεχνά, ούτε όσο ζει, ούτε όταν έχει πεθάνει΄΄… Γενικά, η ``Απολογία΄΄ του Σωκράτη είναι ένα καταπληκτικό κείμενο στο οποίο φαίνεται το μεγάλο του ηθικοπνευματικό ανάστημα. Πάντως, οι απόψεις του Σωκράτη στα έργα του Πλάτωνα κατά πολλούς μελετητές είναι οι απόψεις του ιδίου του Πλάτωνα. Δηλαδή, έχουμε το ``σωκρατικό ζήτημα΄΄ περί γνησιότητας των απόψεων του Σωκράτη! Το πιθανότερο είναι οι απόψεις του Σωκράτη να παρουσιάζονται αλλοτριωμένες από τον μαθητή του Πλάτωνα ο οποίος ίσως να προσέθεσε και δικές του θέσεις στο στόμα του Σωκράτη.

Η ζωή του Σωκράτη και οι απόψεις του θυμίζουν τον Χριστό και γι’ αυτό ο Σωκράτης και ο μαθητής του Πλάτων ονομάστηκαν προχριστιανικοί φιλόσοφοι. Ο Σωκράτης πριν από τον Χριστό είπε την περίφημη φράση – ``αν είναι να διαλέξω ανάμεσα στο να αδικήσω και να αδικηθώ, τότε θα προτιμήσω να αδικηθώ παρά να αδικήσω΄΄. Επίσης, ο Σωκράτης για να δείξει ότι ο άνθρωπος είναι ο καθ’ ύλιν υπεύθυνος για τις πράξεις του, είπε την φράση:``αν πάρεις ένα όπλο και αυτοκτονήσεις, τότε δεν φταίει το όπλο για την πράξη σου΄΄! Σε πολλές πρωτοχριστιανικές – αλλά και νεότερες – εκκλησίες, απεικονίζονται σε τοιχογραφίες ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης, ως προχριστιανικοί φιλόσοφοι. Επί τη ευκαιρία τα περισσότερα πρωτοχριστιανικά σύμβολα, όπως το ψάρι, ήταν αρχαιοελληνικά σύμβολα. Επίσης, πολλές πρωτοχριστιανικές εκκλησίες χτίστηκαν στην θέση αρχαιοελληνικών ναών!!! Πριν γίνει ανάπτυξη της φιλοσοφίας του Σωκράτη θα αναφερθεί κάποιο περιστατικό. Σε μια από τις πολεμικές εκστρατείες της Αθήνας στην οποία συμμετείχε ο Σωκράτης ως στρατιώτης, αναφέρεται ότι κυκλοφορούσε γυμνός στα χιόνια. Αυτό θυμίζει τους βουδιστές μοναχούς που ζουν στο Θιβέτ φορώντας έναν απλό χιτώνα. Αλλά και οι Σπαρτιάτες φορούσαν έναν χιτώνα όλο τον χρόνο, ακόμα και στο κρύο.

Κάποτε το Μαντείο των Δελφών είχε βγάλει χρησμό ότι ο Σωκράτης ήταν ο εξυπνότερος άνθρωπος στον κόσμο. Ο Σωκράτης πίστευε στον Θεό. Έτσι, θώρησε πως είναι αδύνατος κάποιος θνητός να είναι πάνσοφος. Όμως, επειδή ο θεός ήταν αδύνατον, ως αλάνθαστος και πάνσοφος, να έκανε λάθος με τον χρησμό (οι Πυθίες (30) – οι ιέρειες του μαντείου – έλεγαν τον χρησμό ως ενόραση από τον Θεό) ο Σωκράτης προσπάθησε να αναζητήσει την αλήθεια του χρησμού συζητώντας με διαφόρους ανθρώπους όπως πολιτικούς, ρήτορες, καλλιτέχνες και άλλους που θεωρούνταν σοφοί στο αντικείμενό τους. Τελικά, διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι αυτοί θεωρούσαν τον εαυτό τους πάνσοφο, ενώ στην πραγματικότητα δεν ήταν! Ο ίδιος, όμως, γνώριζε την άγνοιά του!!! Έτσι, ο Σωκράτης οδηγήθηκε στο συμπέρασμα ότι ο θεός τον χαρακτήριζε πάνσοφο γιατί (ο Σωκράτης) είχε γνώση της άγνοίας του!!! Ο Σωκράτης έλεγε χαρακτηριστικά: – ``εν οίδα ότι ουδέν οίδα΄΄, δηλαδή ένα ξέρω ότι δεν ξέρω τίποτα!!! Αυτό δίδασκε και στους άλλους: να έχουν γνώση της αγνοίας τους. Αυτό θα μπορούσε να φανεί πολύ χρήσιμο σήμερα και ιδιαίτερα στους Έλληνες που νομίζουν ότι τα ξέρουν όλα (νεοελληνική νοοτροπία). Ως αυτοκριτική στο θέμα αυτό, θα έλεγα στον αναγνώστη να μην αποδεχθεί τίποτα από το βιβλίο αυτό, αν πρώτα δεν το διασταυρώσει και δεν το μελετήσει ενδελεχώς. Δεν θα μου άρεσε να παίξω τον ρόλο του παντογνώστη, δηλαδή του Θεού, στο βιβλίο αυτό. Πάντως, προσπαθώ να εκμαιεύσω την αλήθεια από τον αναγνώστη, κάνοντας το σφάλμα να του προσφέρω έτοιμες απαντήσεις και απόψεις, σαν τους ψυχαναλυτές…

Επιστρέφοντας στον Σωκράτη, στις πράξεις του τον καθοδηγούσε η εσωτερική του φωνή (αυτή που όλοι έχουμε μέσα μας, η συνείδησή μας) την οποία αποκαλούσε δαιμόνιο. Δαίμων κατά τους αρχαίους Έλληνες ήταν ο θεός. Άρα, ο Σωκράτης υπαινίσσεται ότι η ανθρώπινη συνείδηση – που είναι προϊόν του νου – είναι το θεϊκό στοιχείο στο ανθρώπινο σώμα. Αυτήν την άποψη ας την προσέξουν καλά οι κάθε λογής μελετητές και ας μην συγχέουν τον Σωκράτη με τον Πλάτωνα. Ίσως τελικά ο Πλάτων να μην εκφράζει πραγματικά τις απόψεις του Σωκράτη, αλλά να το κάνουν άλλοι όπως ο Αντισθένης για τον οποίο θα γίνει αναφορά παρακάτω. Ο Σωκράτης παρομοίαζε τον εαυτό του με οίστρο (αλογόμυγα) που ενοχλεί το νωθρό και νωχελικό άλογο, υπονοώντας την πολιτεία και τους πολίτες της. Η περίφημη σωκρατική μέθοδος διαλόγου περιλάμβανε: α)Την απόρριψη κάθε υφιστάμενης προκατάληψης σχετικά με κάποιο θέμα. Οι προκαταλήψεις σχετίζονται με την λανθασμένη και αλλοτριωμένη εικόνα και εντύπωση της πραγματικότητας. Ο Σωκράτης έλεγε να συζητάμε κάποιο θέμα σαν να μην έχουμε ποτέ ακούσει κάτι γι’ αυτό. Μάλιστα, ο ίδιος χρησιμοποιούσε στους διαλόγους του την περίφημη ``σωκρατική ειρωνεία΄΄, δηλαδή ακόμα και αν γνώριζε κάτι για το συγκεκριμένο θέμα, προσποιήτο ότι το αγνοούσε, ώστε να απαλλαγεί από τις παρωπίδες της προκατειλημμένης και προκατασκευασμένης άποψής του. β)Την ενδελεχή και διεξοδική εξέταση του υπό συζήτησιν θέματος από όλες τις οπτικές γωνίες. γ)Την διατύπωση του ορισμού της εννοίας που ήταν και το σημαντικότερο. Αυτές οι 3 συνθήκες είναι το βασικό πρότυπο μίμησης που προτείνεται στο βιβλίο αυτό.

Ο Σωκράτης, σε αντίθεση με τους σοφιστές, πιστεύει ότι υπάρχει αντικειμενική αλήθεια. Είναι αυτή που (εν)υπάρχει στις έννοιες που διαμορφώνει το ανθρώπινο μυαλό για τα πράγματα. Ο Σωκράτης αποδέχεται ότι με τις αισθήσεις οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Όμως, ο άνθρωπος έχει – ως έλλογο ον – τον νου και οι νόμοι της λογικής είναι ίδιοι σε όλους. Στο νου του ανθρώπου βρίσκονται οι έννοιες για τα πράγματα και αυτές, ως κοινές παραστάσεις σε όλους τους ανθρώπους, είναι η αντικειμενική αλήθεια, αρκεί ο άνθρωπος να την αναζητήσει. Στα πλαίσια της αναζήτησης ο Σωκράτης χρησιμοποιούσε την ``μαιευτική μέθοδο΄΄. Η μητέρα του Σωκράτη ήταν μαία και η μαιευτική μέθοδος υποδηλώνει ότι η αναζήτηση της αλήθειας είναι επίπονη σαν τον τοκετό. Βάση της μεθόδου αυτής ο Σωκράτης, προσποιούμενος άγνοια για το υπό συζήτηση θέμα, με κατάλληλες ερωταποκρίσεις βοηθούσε το άτομο να βρει μόνο του την αλήθεια, ακόμα και αν είχε ελλιπείς γνώσεις. Την αλήθεια στην ουσία την εκμαίευε από τον συνομιλητή που με τις ερωταποκρίσεις κατέληγε σε νέα συμπεράσματα και τελικά στην αλήθεια. Την μαιευτική μέθοδο του Σωκράτη χρησιμοποιεί σήμερα η ψυχολογία και η ψυχιατρική στην υποστηρικτική και εν τω βάθει ψυχοθεραπεία και στην ψυχανάλυση.

Ο Σωκράτης, πριν από τους ανατολίτες γκουρού, τόνιζε την ανάγκη της αυτογνωσίας: το ``γνώθι σαυτόν΄΄. Η αυτογνωσία είναι απαραίτητη, κατά τον Σωκράτη, για την διαλεκτική συζήτηση με τους άλλους, με σκοπό την αναζήτηση της αληθείας. Σήμερα, οι άνθρωποι δεν διαλέγονται, αλλά μονομαχούν με τον λόγο, με σκοπό – εγωιστικά – ο ένας να επιβάλλει την άποψή του στον άλλο. Ελάχιστοι συνομιλητές έχουν αυτογνωσία και ακόμα πιο λίγοι έχουν γνώση της άγνοιάς τους… Κατά την άποψη του γράφοντος, η αυτογνωσία μπορεί να αποκτηθεί μόνον με την ψυχανάλυση. Αναγκαία, όμως, προϋπόθεση είναι η αντικειμενικότητα του ψυχαναλυτή και η διάθεση αναζήτησης από μέρους του ατόμου που υφίσταται την ψυχανάλυση.

Αυτός που πήρε τη σκυτάλη από τον Σωκράτη ήταν ο νεαρός μαθητής του Πλάτωνας (427 – 348 π.Χ). Ο Πλάτων ήταν Αθηναίος αριστοκρατικής καταγωγής. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη όπως στα Μέγαρα όπου συνάντησε τον φιλόσοφο (όχι τον μαθηματικό) Ευκλείδη που είχε φιλοσοφική σχολή εκεί, στην Αίγυπτο (εκεί τη γνώση την κρατούσε αποκλειστικά το ιερατείο), στην Κυρήνη (ελληνική αποικία στη Λιβύη) όπου γνώρισε τον μεγάλο μαθηματικό Θεόδωρο, στην Κάτω Ιταλία όπου επισκέφτηκε την σχολή των πυθαγορείων φιλόσοφων που διηύθυνε ο φιλόσοφος Αρχύτας, στην ελληνική αποικία Τάραντας. Επίσης, ο Πλάτων επισκέφτηκε και τις Συρακούσες. Εκεί ταξίδεψε 3 φορές και προσπάθησε, ανεπιτυχώς, να συμβάλλει στην πνευματική αναμόρφωση (πίστευε ότι οι πολιτικοί ηγέτες πρέπει να είναι φιλόσοφοι) του τύραννου Διονυσίου του πρεσβυτέρου και μετά του υιού του Διονυσίου του νεότερου.

Ο Πλάτων βλέποντας ότι οι τύραννοι των Συρακουσών ήταν… ανεπίδεκτοι μαθήσεως, προσπάθησε να βοηθήσει στην κατάλυση της τυραννίδας των δύο τυράννων με την βοήθεια του κουνιάδου του Διονυσίου του πρεσβυτέρου, Δίωνα. Τελικά, ο Πλάτων συνελήφθη από τον Διονύσιο τον νεότερο. Με παρέμβαση του πυθαγορείου φιλοσόφου Αρχύτα σώθηκε από την εκτέλεση και πουλήθηκε ως δούλος στην Αίγινα όπου έκπληκτος ένας φίλος του από την Κυρήνη τον αναγνώρισε και τον εξαγόρασε! Σχετικά με τον τύραννο Διονύσιο τον νεότερο, ο εξόριστος Δίων οργάνωσε ένοπλή αντεπίθεση και κατέλυσε το 344 π.Χ. την τυραννίδα στις Συρακούσες.

Στην Αθήνα ο Πλάτων ίδρυσε την περίφημη Ακαδημία το 384 π.Χ. που ήταν από τις μεγαλύτερες φιλοσοφικές και επιστημονικές σχολές. Ο Πλάτωνας έγραψε πολλά έργα και πέρα από την φιλοσοφία ασχολήθηκε με τα μαθηματικά και την πολιτική. Σχετικά με την πολιτική, στο βιβλίο του ``Πολιτεία΄΄ χώριζε την ιδανική πολιτεία σε 3 τάξεις πολιτών: α)Τους ``φύλακας παντελείς΄΄ που είχαν την ευθύνη της διακυβέρνησης της πόλης. Είχαν ηλικία πάνω από 50 και ήταν ανύπαντροι. β)Τους ``φύλακας επικούρους΄΄ που ήταν συνεργάτες των αρχόντων και πολεμιστές της πατρίδας. γ)Τους ``δημιουργούς΄΄ που ήταν ο παραγωγικός πληθυσμός (άνθρωποι όλων των επαγγελμάτων).

Η μετάβαση από την κατηγορία των ``δημιουργών΄΄ προς αυτήν των ``επικούρων φυλάκων΄΄ και τελικά προς την κατηγόρια των ``παντελών φυλάκων΄΄ ήταν δυνατή για όλους, αλλά γινόταν αξιοκρατικά. Έτσι, οι νέοι εντάσσονταν στους ``δημιουργούς΄΄ και συμμετείχαν στην βασική (σχολική) εκπαίδευση. Όσοι έδειχναν καλές επιδόσεις εντάσσονταν στην τάξη των ``επικούρων φυλάκων΄΄ όπου διδάσκονταν ανώτερα μαθήματα: γεωμετρία, μαθηματικά, στερεομετρία, αρμονία και αστρονομία. Οι καλύτεροι μαθητές, έπειτα από θεωρητική εξέταση και ηθικές δοκιμασίες του χαρακτήρα τους, αναδεικνύονταν τελικά σε γνήσιους φιλοσόφους. Δηλαδή έμπαιναν στην κατηγόρια των ``παντελών φυλάκων΄΄ που κυβερνούσε την πολιτεία. Η πολιτεία παιδείας που περιγράφει Πλάτων είναι φανταστική και ιδανική, δηλαδή ουτοπία.

Στον τομέα της φιλοσοφίας ο Πλάτων επηρεάστηκε από την φιλοσοφία των πυθαγορείων και των ορφικών. Την σχολή των πυθαγορείων ίδρυσε ο Πυθαγόρας (6ος – 5ος αιώνας π.Χ.) στον Κρότωνα (ελληνική αποικία της Κάτω Ιταλίας) όταν εκδιώχθηκε από τους πολιτικούς του αντιπάλους από τη Σάμο. Ο Πυθαγόρας (13) ήταν μαθηματικός (το πυθαγόρειο θεώρημα στη γεωμετρία μάλλον προέρχεται από τον ίδιο), φυσικός, φιλόσοφος και μουσικός. Γεννήθηκε το 580 π.Χ. στη Σάμο και ήταν μαθητής του Θαλή και του Αναξίμανδρου (βλ κεφάλαιο ``Η επιστήμη στην αρχαία Ελλάδα΄΄). Ο Πυθαγόρας ταξίδεψε σε πολλές χώρες, όπως την Βαβυλώνα, την Περσία και την Αίγυπτο, όπου γνώρισε διάφορες φιλοσοφίες. Μην αντέχοντας άλλο τον αυταρχισμό του τυράννου της Σάμου, Πολυκράτη, ο Πυθαγόρας κατέφυγε στην ελληνική αχαϊκή αποικία Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας όπου ίδρυσε σχολή προσελκύοντας τους νέους της περιοχής. Όμως, οι αρχές της πόλεις τον δίκασαν με την κατηγορία ότι διέφθειρε τους νέους και τα ήθη της πόλης, γιατί ο Πυθαγόρας καταφερόταν εναντίον της χρησιμοποίησης δούλων για εργασία και ήταν γενικά αντίθετος με τον θεσμό της δουλείας. Τελικά ο Πυθαγόρας αθωώθηκε στην δίκη. Όμως το 500 π.Χ. οι αντίπαλοί του έκαψαν την σχολή του. Λέγεται πως ο Πυθαγόρας κάηκε με τους μαθητές του στην σχολή του. Αργότερα η σχολή μεταφέρθηκε στον Τάραντα υπό την διεύθυνση του Αρχύτα.

Οι μαθητές του Πυθαγόρα υφίσταντο διάφορες δοκιμασίες για να γίνουν μέλη της σχολής του. Οι μαθητές του ονομάζονταν ``Πυθαγόρειοι΄΄ και ζούσαν βάση του ``πυθαγορείου βίου΄΄: εξασκούνταν στην γυμναστική (με εξαίρεση την πάλη, γιατί απεχθάνονταν την βία) και συνέτρωγαν δάσκαλοι και μαθητές χορτοφαγική δίαιτα. Η σχολή χωριζόταν σε 3 βαθμίδες, όμως λίγα έγιναν γνωστά για το περιεχόμενό τους, μιας και υπήρχε μυστικισμός από τα μέλη της. Ο Πυθαγόρας πίστευε στην μετενσάρκωση. Αυτό οδήγησε τους άλλους να τον κοροϊδεύουν. Λέγανε ειρωνικά πως κάποιος αναγνώρισε στο γαύγισμα ενός σκύλου την φωνή ενός φίλου του. Ο Πυθαγόρας ως ανώτερο τρόπο ζωής θεωρούσε τον στοχασμό και την σκέψη. Επίσης, μελέτησε τους αριθμούς, τη μουσική και τη γεωμετρία. Η πυθαγόρειος σχολή θυμίζει βουδισμό και ινδουισμό. Πιθανώς οι κοσμοθεωρίες της Ανατολής επηρεάστηκαν από την αρχαιοελληνική φιλοσοφία. Άλλωστε, οι Έλληνες είχαν φθάσει ως τις Ινδίες που έγιναν και ελληνιστικό βασίλειο.

Η πυθαγόρειος σχολή διακήρυττε ότι τα συστατικά στοιχεία του κόσμου είναι οι αριθμοί. Κατά τους πυθαγορείους φιλοσόφους οι αριθμοί, οι μαθηματικές σχέσεις και τα γεωμετρικά σχήματα που παριστάνονται στο χαρτί είναι αναπαράσταση των αυθεντικών τους πρότυπων που βρίσκονται, ως μοναδικά, άφθαρτα και αναλλοίωτα πρότυπα, στο ανθρώπινο μυαλό. Υπάρχει στο νου το πρότυπο, για παράδειγμα το πρότυπο του τέλειου κύκλου ή της τέλειας επιφάνειας, που δεν συναντάται πουθενά με την τέλεια του μορφή στον εξωτερικό κόσμο. Αυτό το επιβεβαιώνουν και οι μαθηματικοί. Άλλωστε, οι μαθηματικοί γνωρίζουν ότι η ευκλείδεια γεωμετρία ισχύει μόνον κατά σύμβασιν και όχι στον μικρόκοσμο και στον μακρόκοσμο. Εξάλλου, το σύμπαν έχει θετική καμπυλότητα και πολλές διαστάσεις (δεν είναι τετραδιάστατο – με 3 διαστάσεις του χώρου και μια του χρόνου).

Από την άλλη, ο Πλάτων επηρεάστηκε από την θεωρία των ορφικών. Οι ορφικοί ήταν σύλλογοι μυστηριακής λατρείας που λάτρευαν κυρίως τον Διόνυσο και τον Ορφέα. Στα ορφικά μυστήρια υπήρχε η σύνδεση ζωής και θανάτου που παρουσιάζεται και στα ελευσίνια μυστήρια. Οι ορφικοί αρχικά δραστηριοποιήθηκαν στην Θράκη και αργότερα διαδόθηκαν σε όλη την Ελλάδα και επηρέασαν την άποψη για την μεταθανάτιο ζωη μέχρι σήμερα, παγκοσμίως. Οι ορφικοί πίστευαν ότι ο άνθρωπος αποτελείται από το υλικό – θνητό σώμα και την ψυχή, το θεϊκό στοιχείο σε αυτόν που είναι αθάνατη. Κατά τους ορφικούς το σώμα είναι ``σήμα΄΄, δηλαδή τάφος της ψυχής. Ο άνθρωπος πρέπει με τους εξαγνισμούς κατά την διάρκεια της ζωής του να τιθασεύσει το ακάθαρτο σώμα του.

Οι ορφικοί πρώτοι ανέπτυξαν και την θεωρία της μετενσάρκωσης κατά την οποία η ψυχή μετά τον θάνατο επανέρχεται σε νέο σώμα και αυτό εξακολουθεί να γίνεται διαρκώς, ώσπου να εξαγνιστεί η ψυχή. Στην μετενσάρκωση και στην αθανασία της ψυχής πίστευαν και οι πυθαγόρειοι φιλόσοφοι. Σημειώνεται ότι η μετενσάρκωση και η μετεμψύχωση είναι διαφορετικές έννοιες, και ας αναγράφονται στα περισσότερα λεξικά ως συνώνυμες. Η μετεμψύχωση είναι η διαδοχική είσοδος της ψυχής σε νέα ανθρώπινα σώματα, για πολλές ζωές μέχρι την ένωσή της με τον Θεό. Από την άλλη, η μετενσάρκωση είναι η διαδοχική είσοδος της ψυχής σε διαφορετικά σώματα εμβίων όντων (ανθρώπων, ζώων, πτηνών, ακόμα και ερπετών). Είναι προφανές ότι από τους ορφικούς μυστικιστές και τους πυθαγορείους φιλοσόφους μεταδόθηκε η θεωρία της μετενσαρκώσεως στους ινδουιστές και στους βουδιστές και σήμερα είναι δημοφιλής σε πολλές θρησκείες. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι την παραδέχονταν οι αρχαίοι Έλληνες. Στην μετενσάρκωση πίστευε και ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Εμπεδοκλής (494 – 434 π.Χ.) για τον οποίο θα γίνει σύντομη αναφορά στο κεφάλαιο ``Η επιστήμη στην αρχαία Ελλάδα΄΄, μιας και ασχολήθηκε με την μελέτη των φυσικών φαινομένων.

Στην αρχαία ελληνική παράδοση η ψυχή πήγαινε στον Κάτω Κόσμο, τον Άδη. Ο κόσμος αυτός ήταν σκοτεινός και οι ψυχές ζούσαν σαν σκιές που ήταν ανάμνηση της προηγούμενης μορφής τους. Ο Πλάτων (Πολιτεία, Βιβλίο Ι΄, 615c – 616a και 617c-e) αναφέρει ότι αρχικά οι ψυχές μετά τον θάνατο πήγαιναν στο ``λιβάδι της κρίσης΄΄ όπου κρίνονταν από τους κριτές του ουρανού. Βάση της ετυμηγορίας των κριτών, οι ψυχές είχαν το δικαίωμα να επιλέξουν μόνες τους την τύχη που θα είχαν στην επόμενη ενσάρκωσή τους. Για αυτούς που διέπραξαν εγκλήματα στη ζωή τους το στόμιο της εισόδου των νεκρών δεν τους δεχόταν, αλλά ``μούγκριζε΄΄. Ο Πλάτων αναφέρει τον Αρδαίο που διέπραξε μεγάλα εγκλήματα στη ζωή του ως τύραννος. Οι διάβολοι (τους αναφέρει ως ``διάπυρους άνδρες΄΄ με αγριεμένη όψη, το διάπυροι σημαίνει ότι ήταν κόκκινοι και πυρακτωμένοι) τον έδεσαν χειροπόδαρα, τον έριξαν στο έδαφος, τον μαστίγωσαν, τον έσυραν σε ασπαλάθους (ακανθώδεις θάμνοι) και τελικά τον πέταξαν στα ``Τάρταρα΄΄. Ο Τάρταρος ήταν ένα μέρος πιο βαθιά από τον Άδη που οδηγούνταν οι αμαρτωλοί για την αιώνια τιμωρία τους. Ήταν σαν αυτό που λέμε Κόλαση. Στην αρχαιοελληνική μυθολογία υπήρχαν τα Ηλύσια πεδία, τόπος που αντιστοιχούσε στον χριστιανικό παράδεισο και τον οποίο τοποθετούσαν στον Ατλαντικό (ίσως στην πραγματικότητα ήταν η Αμερική). Φυσικά, γίνεται αντιληπτό ότι τα παραπάνω με την Θεία κρίση, τους διαβόλους, τον Παράδεισο, την Κόλαση και γενικά την τύχη των νεκρών, έχουν αποτυπωθεί στις περισσότερες θρησκείες και ιδίως στην χριστιανική. Και όμως, οι αρχαίοι Έλληνες μίλησαν πρώτοι για αυτά.

Ο Πλάτων, επηρεαζόμενος από την ορφική και τη πυθαγόρεια διδασκαλία, σχημάτισε την περίφημη θεωρία των ιδεών. Σύμφωνα με αυτήν ο κόσμος διακρίνεται στον αισθητό και στον νοητό. Ο αισθητός κόσμος είναι αυτός που αντιλαμβανόμαστε. Ο κόσμος αυτός μεταβάλλεται διαρκώς – όπως έλεγε και ο Ηράκλειτος (38) – και τα πάντα βρίσκονται σε μια διαδικασία φθοράς και αναγεννήσεως. Στην πραγματικότητα τα αισθητά πράγματα δεν υπάρχουν, αλλά είναι μια απατή των αισθήσεων. Είναι είδωλα, απεικάσματα που μοιάζουν αληθινά, σαν την εικόνα που αντικατοπτρίζεται στον καθρέπτη. Για τον λόγο αυτό ο άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει τα αισθητά πράγματα. Από την άλλη μεριά, υπάρχει ο νοητός κόσμος, ο κόσμος των ιδεών. Αυτός είναι ο κόσμος που περιέχει τις ιδέες και εξασφαλίζει στον άνθρωπο, όχι μόνο την αληθινή γνώση, αλλά και την ύπαρξή του. Οι ιδέες του Πλάτωνα δεν είναι νοητά κατασκευάσματα, αλλά η αρχή και η ουσία των όντων που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας. Οι ιδέες αυτές είναι άυλες, αμετάβλητες και αναλλοίωτες και βρίσκονται έξω από την αισθητή πραγματικότητα. Η αντίληψή τους δεν γίνεται με τις αισθήσεις, αλλά με το νου μας.

Οι ιδέες αναπαριστάνονται στα αισθητά πράγματα (αυτά που με τις αισθήσεις μας αντιλαμβανόμαστε) και αποκτούν μορφή. Έτσι, αν δεν υπήρχαν οι ιδέες, δεν θα υπήρχαν και τα αισθητά αντικείμενα. Ακόμα και στον λόγο μας προσδιορίζουμε τα πράγματα με τους επιμέρους όρους που αναφέρονται σε συγκεκριμένα αντικείμενα και γεγονότα, και τους γενικούς όρους. Οι γενικοί όροι εκφράζουν γενικά, ποιοτικά και καθολικά (όχι εξειδικευμένα και εξατομικευμένα) τα αντικείμενα. Για παράδειγμα γενικοί όροι είναι η λευκότητα και η ευρύτητα. Οι γενικοί όροι, για να υπάρχουν στο νου και την ομιλία μας, υφίστανται στον κόσμο των ιδεών. Η γνώση του ανθρώπου σχετίζεται με τις ιδέες, το ``όντως ον΄΄, κάτι που δεν συνειδητοποιεί ο άνθρωπος γιατί είναι εγκλωβισμένος στον απατηλό κόσμο των αισθήσεων. Η απόκτηση της γνώσης επιτυγχάνεται με τον απεγκλωβισμό του νου μας από τις εντυπώσεις των αισθήσεων και την θέαση των ιδεών. Η θέαση του Πλάτωνα σχετίζεται με τους όρους ``Θεός΄΄ και ``θέωση΄΄, όλα παράγωγα του αρχαιοελληνικού ρήματος ``θεάομαι΄΄ – ``θεώμαι΄΄ που σημαίνει παρατηρώ, εξετάζω με προσοχή.

Όπως προαναφέρθηκε, τα αισθητά αντικείμενα είναι είδωλα, αντικαθρεφτίσματα των αθάνατων προτύπων, των ιδεών. Είναι γεγονός, συνεχίζει ο Πλάτωνας, ότι η γνώση της ουσίας των πραγμάτων ενυπάρχει και προϋπάρχει στον άνθρωπο και αυτό γιατί ο άνθρωπος, πέρα από το θνητό σώμα του, έχει και την ψυχή. Η ψυχή πριν δημιουργηθεί στο φυσικό σώμα ζούσε στον κόσμο τον ιδεών τις οποίες έχει την εμπειρία, τις έχει γνωρίσει. Άρα, η ψυχή έχει την δυνατότητα να οδηγήσει τον ανθρώπινο νου από την απατή των αισθήσεων στην θέαση (δεν είναι τυχαία η λέξη θέαση, όπως προαναφέρθηκε βλ. ``Θεός΄΄, ``θέωση΄΄), την εποπτεία της ουσίας, του πραγματικού. Βασικά, η γνωστική διεργασία της θέασης των ιδεών είναι μια διαδικασία ανάμνησης των ιδεών που η ψυχή έχει γνωρίσει, αλλά όταν μπαίνει στο ανθρώπινο σώμα..